Erciyes Dağı'nda Neden Başarıldı, Ağrı Dağı'nda Neden Başarılamadı?

Geçen kış Erciyes Dağı 3 milyon 300 bin ziyaretçi ağırladı. Erciyes yönetiminin açıklamasına göre dağ, ülke ekonomisine tek sezonda 250 milyon dolar, son on yılda ise yaklaşık 2,5 milyar dolar katkı sağladı. Aynı dönemde Türkiye’nin en yüksek zirvesi, uluslararası alanda Mount Ararat adıyla tanınan Ağrı Dağı’na yaklaşık 5 bin kişi tırmandı.

İlk akla gelen itiraz şu olabilir: Erciyes, Kayseri’nin yanı başında; Ağrı Dağı ise büyük merkezlere uzak. Bu itirazın haklı yönleri var. Mesafe, iç pazarın büyüklüğü ve Ağrı Dağı’nın güvenlik gerekçesiyle zaman zaman tırmanışa kapatılması önemli etkenler. Ancak Erciyes’in geçmişi, coğrafi konumun tek başına belirleyici olmadığını gösteriyor.

Turizm master planı öncesinde Erciyes yılda yaklaşık 300 bin ziyaretçi alıyor, bir sezonda 27 bin kayakçı ağırlıyordu. Bugün ziyaretçi sayısı 3,3 milyona ulaştı. Şehir aynı şehir, mesafe aynı mesafe, kar aynı kar. Değişen; planlama, altyapı yatırımları, profesyonel yönetim ve kurumsal örgütlenmeydi. Başarı, bu unsurların birlikte uygulanmasıyla geldi.

Üstelik Ağrı Dağı’nın da önemli bir coğrafi avantajı var. İran’ın Türkiye’ye açılan ana kara yolu kapılarından Gürbulak, Doğubayazıt’ın hemen doğusunda. İran, Türkiye’nin önemli turist kaynaklarından biri. Elbette İran’dan Türkiye’ye gelen her ziyaretçi Ağrı’nın potansiyel müşterisi değildir. Ancak bu hareketlilik, doğru turizm ürünleri ve tanıtımla değerlendirilebilecek önemli bir bölgesel fırsattır. Ağrı Dağı, bu güzergâhı kullananlar için yalnızca bir geçiş noktası değil, başlı başına bir varış noktası olabilir.

Erciyes’te önce dağın yönetiminde yetki ve sorumluluk bir araya getirildi. 2005’te kurumsal yapılanma adımları atıldı, 2006’da master plan açıklandı. Bağımsız fizibilite çalışmasının ardından proje uzman bir firmaya hazırlatıldı; altyapıya yaklaşık 200 milyon avro yatırım yapıldı, otel alanları özel sektöre açıldı. Dağın yönetimi için Kayseri Erciyes A.Ş. kuruldu.

Bugün merkezde 19 mekanik tesis, saatte 26 bin 750 kişi taşıma kapasitesi ve 112 kilometre pist bulunuyor. Erciyes’in başarısı, yalnızca doğal koşullarına değil, bu koşulları ekonomik değere dönüştüren planlama ve yönetim modeline dayanıyor. Üstelik Erciyes bunu, Ağrı Dağı’nın Nuh anlatısı gibi küresel ölçekte ilgi gören bir inanç ve kültür mirasına sahip olmadan başardı.

Ağrı Dağı’nın potansiyeli ve sorunları

Ağrı Dağı’na yönelik talep artıyor. Tırmanış sayısının  geçen yıl yaklaşık 5 bin kişi iken bu yıl 6 bin kişiye ulaştığı, katılımcıların yaklaşık  % 85’nin yabancı olduğu belirtiliyor. İshak Paşa Sarayı da yılda ortalama 250–300 bin ziyaretçi ağırlıyor.

Dahası Ağrı Dağı, pek çok destinasyonun büyük tanıtım bütçeleriyle ulaşmaya çalıştığı uluslararası görünürlüğe sahip. Nuh’un Gemisi’ne yönelik araştırmalar zaman zaman dünya basınında ve sosyal medyada geniş yankı buluyor. Ancak bu görünürlük, onu karşılayacak turizm altyapısı ve bütüncül bir yönetim anlayışı bulunmadığında ekonomik değere dönüşemiyor. Ağrı Dağı’nın uluslararası tanınırlığı var; eksik olan, bu tanınırlığı ziyaretçiye, ziyaretçiyi de yerel ekonomik değere dönüştürecek sistem.

Arz tarafındaki eksiklikler de açık. Ağrı ilinin tamamında 4 bin 238 belgeli yatak var. İlde bir adet dört yıldızlı, toplam dokuz yıldızlı tesis bulunmaktadır. Bu rakamlar, konaklama kapasitesi ve tesis niteliği bakımından önemli bir gelişme alanına işaret ediyor.

Ağrı Dağı için hazırlanan turizm master planları ise uygulamaya yön veren, sürekliliği olan bir yapıya dönüşemedi. Yıllardır söylüyorum: Masa başında hazırlanıp rafa kaldırılan plan, kaynak ve zaman israfıdır; uygulamaya geçmediğinde işlevini yerine getiremez. Sorun yalnızca yeni yatırım yapılmaması da değil, mevcut yatırımların sürdürülememesi. Bubi Dağı ve Eleşkirt Güneykaya kayak tesislerinin bir süre işletildikten sonra kapanması bunun örnekleridir.

Kilimanjaro karşılaştırması da dağ turizminin yerel kalkınmaya katkısını gösteriyor. Dünya Bankası’nın aktardığı araştırmalarda Kilimanjaro çevresindeki dağ turizminin yılda yaklaşık 50 milyon dolarlık ekonomik hareketlilik oluşturduğu; yaklaşık 400 rehber, 10 bin taşıyıcı ve 500 aşçıya geçim sağladığı belirtiliyor. Aynı kaynakta yılda yaklaşık 35 bin tur paketi bilgisi yer alıyor. Bu rakamlar farklı yıllara ve ölçüm yöntemlerine dayandığından Ağrı’nın tırmanış sayısıyla bire bir karşılaştırılmamalı. Ancak ortaya koydukları gerçek açık: Dağ turizmi, doğru yönetildiğinde geniş bir yerel istihdam ve gelir zinciri oluşturabiliyor.

Ağrı için nasıl bir plan?

Erciyes örneği eleştirisiz değil. Kayseri’de yapılan akademik çalışmalar, yerel halkın master plandan yeterince haberdar olmadığını ve planın kış turizmine ağırlık verdiğini ortaya koyuyor. Sektör temsilcileri de yatırımcı açısından yoğun sezonun kısa sürdüğüne dikkat çekiyor. Ağrı Dağı’nın planı bu nedenle Erciyes’in kopyası olamaz.

Ağrı Dağı bir millî park. Bu nedenle taşıma kapasitesi, doğal ve kültürel değerlerin korunması, çevresel etkiler ve güvenlik planlamanın temelini oluşturmalı. Plan; yerel halkın, kamu kurumlarının ve turizm sektörünün katılımıyla hazırlanmalı, kişilere değil kurumlara bağlı olmalı ve dört mevsimi kapsamalı. Ayrıca yalnızca tırmanış turizmine odaklanmamalı; Doğubayazıt’ı, İshak Paşa Sarayı’nı, çevredeki doğal ve kültürel mirası bir bütün olarak ele almalı. Böylece ziyaretçinin bölgede kalış süresi uzatılabilir, turizm gelirinin yerel ekonomiye yayılması sağlanabilir.

Erciyes’i Erciyes yapan kar değil, karar oldu. Başaran dağlar değil, dağları yönetenlerdir. Ağrı Dağı’nı dünyada tanıtan güçlü bir hikâyesi zaten var; eksik olan, bu markayı ekonomik ve toplumsal değere dönüştürecek kararlılık. Ağrı’nın artık yeni potansiyel tartışmalarına değil, bilimsel, katılımcı ve uygulanabilir bir turizm master planına ihtiyacı var. Doğru planlama ve kararlı bir yönetim anlayışıyla Ağrı Dağı, hem bölge hem de ülke ekonomisine bugün olduğundan çok daha fazla katkı sağlayabilir.