Ağrı'da soba sezonu başladı: Geçen kasım havadaki kirlilik bir ayda 2 katına çıktı, en kirli hava Doğubayazıt'ta

Ağrı'da havaların soğumasıyla birlikte sobalar yanmaya, kentin üzerine kış dumanı çökmeye başladı. Ağrı Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü'nün hazırladığı ve 2 Şubat 2026'da onaylanan Ağrı İli Temiz Hava Eylem Planı (2025-2029), bu tablonun rakamlarını ortaya koyuyor. Karaköse Haber olarak plandaki 2025 yılı ölçümlerini ay ay inceledik.

Ağrı'da hava kalitesi üç istasyonda ölçülüyor: 2005'ten bu yana çalışan Merkez istasyonu ile 2016'da kurulan Doğubayazıt ve Patnos istasyonları. Üç istasyon da "ısınma" kaynaklı kirliliği izleyen istasyon olarak sınıflandırılıyor.

Kasım geldi, kirlilik ikiye katlandı

Plandaki 2025 verilerine göre Ağrı Merkez'de havadaki PM10 (10 mikrondan küçük partikül madde) ortalaması ekim ayında metreküpte 50,4 mikrogram iken, kasımda 110,6 mikrograma çıktı. Kirlilik bir ayda 2,2 katına yükseldi.

Artış Doğubayazıt'ta daha da sert oldu. İlçede ekimde 55,5 mikrogram olan PM10 ortalaması kasımda 144 mikrograma fırladı ve 2,6 katına çıktı. Patnos'ta ise ortalama 57,7'den 83,1 mikrograma yükseldi.

PM10 aylık ortalamaları, mikrogram/metreküp (µg/m³). Kaynak: Ağrı İli Temiz Hava Eylem Planı 2025-2029.

Yasal sınırın kaç katı?

Türkiye'de PM10 için yıllık ortalama sınır değeri metreküpte 40 mikrogram. Ağrı'daki üç istasyonun tamamında 2025 yıl ortalaması bu sınırın üzerinde kaldı: Doğubayazıt'ta 73,4, Merkez'de 67, Patnos'ta 66,1 mikrogram. Yani Ağrı'da yıl boyunca solunan hava, yasal sınırın yaklaşık 1,7 ile 1,8 katı partikül içeriyor.

Kasım ayına bakıldığında fark daha da büyüyor. Doğubayazıt'ın kasım ortalaması yıllık sınırın 3,6 katına, Merkez'in kasım ortalaması ise 2,8 katına denk geliyor. Dünya Sağlık Örgütü'nün yıllık 15 mikrogramlık tavsiye değeri esas alındığında Ağrı Merkez'in yıllık ortalaması bu değerin yaklaşık 4,5 katı.

Patnos'ta kükürtdioksit iki kat yüksek

Ölçümler, kömürün yanmasıyla oluşan kükürtdioksit (SO2) gazında Patnos'un öne çıktığını gösteriyor. 2025 yılında SO2 yıllık ortalaması Patnos'ta metreküpte 27 mikrogram olurken, bu değer Merkez'de 13, Doğubayazıt'ta 11 mikrogramda kaldı. Patnos'ta ocak ayında 92, şubatta 85 mikrograma kadar çıkan SO2 değerleri, yaz aylarında 4-5 mikrograma kadar düştü. Bu fark, kirliliğin büyük ölçüde kış ısınmasından kaynaklandığını açıkça gösteriyor.

Neden bu kadar kirli?

Eylem planına göre Ağrı, kükürtdioksit ve partikül madde açısından "birinci derecede hava kirliliği yaşayan iller" arasında yer alıyor. Planda kirliliğin başlıca kaynağının ısınma olduğu belirtiliyor: Kentte ısınma ihtiyacı büyük ölçüde ithal kömürle karşılanıyor, doğalgaz ve fuel-oil kullanımı ise sınırlı kalıyor. Planda, ilin sosyo-ekonomik durumu nedeniyle halkın düşük kalorili ve ucuz kömürlere yöneldiği, bunun da kirliliği artırdığı ifade ediliyor.

Coğrafya da işi zorlaştırıyor. Planda, kış aylarında bölgenin yüksek basınç etkisinde kaldığı, hafif rüzgarın kirli hava tabakasını dağıtmaya yetmediği ve Merkez, Doğubayazıt ve Patnos başta olmak üzere ilçelerde "inversiyon" olayının sıkça görüldüğü vurgulanıyor. İnversiyonda soğuk hava yere yakın bir tabakada sıkışıyor, soba dumanı yukarı çıkamayarak kentin üzerinde asılı kalıyor.

Hedef: Kışın sınır aşımı sıfır

Temiz Hava Eylem Planı, 2029'a kadar uzanan bir dizi asgari hedef içeriyor. Bunların başında kış dönemi boyunca SO2 ve PM10 için günlük sınır aşım sayısının sıfır olması geliyor. Planda ayrıca şu hedefler yer alıyor:

• Hava kalitesi ölçüm istasyonu sayısının 2029'a kadar artırılması
• İle giren katı yakıt firmalarının ürünlerinden her yıl numune alınıp analiz ettirilmesi
• Merkezi ısıtmada kömür kullanan 8-10 daireli apartmanlar için bacada filtre sistemlerinin geliştirilmesi
• Trafiğe kayıtlı araçların her yıl üçte ikisinin egzoz emisyon ölçümünden geçmesi
• Her yıl en az 100 hektar ağaçlandırma yapılması ve kenti çevreleyen kent ormanları oluşturulması
• Doğalgaz kullanımının yaygınlaştırılması

Sobayı yakarken nelere dikkat edilmeli?

Eylem planında vatandaşlara yönelik öneriler de sıralanıyor. Buna göre kömürün izin belgeli firmalardan alınması, yüksek kalorili kömür tercih edilmesi, TSE belgeli soba kullanılması, baca ve soba borularının her yıl temizlenmesi, kapı, pencere ve çatı yalıtımına önem verilmesi hem kirliliği hem de yakıt tüketimini azaltıyor. Kaçak ve menşei belli olmayan kömürün satışı ve kullanımı ise yasak.

Ağrı'daki istasyonların anlık ölçümleri, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın havaizleme.gov.tr adresinden takip edilebiliyor.

Kaynak: Ağrı Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü, Ağrı İli Temiz Hava Eylem Planı (2025-2029).