Kargakonmaz'dan Günbuldu'ya: Ağrı'nın 566 köyünün adını inceledik, her 10 köyden biri 'Yukarı' ya da 'Aşağı'

Kargakonmaz, Sarıbıyık, Günbuldu, Güneşgören, Akbulgur... Ağrı'nın köy isimleri, kendi başına bir hikâye anlatıyor. Karaköse Haber olarak ilimizdeki 566 köyün adını açık harita verisinden tek tek çıkardık ve inceledik. Ortaya hem şaşırtıcı hem de keyifli bir tablo çıktı: Ağrı'da yaklaşık her 10 köyden birinin adı "Yukarı" ya da "Aşağı" ile başlıyor, en sevilen renk ise açık ara "kara".

En ilginç köy isimleri

Ağrı'nın köy isimleri arasında okuyanı gülümseten, merak uyandıran pek çok ad var. Bunlardan bazıları:

• Kargakonmaz: Adı kelimesi kelimesine "karganın konmadığı yer" anlamına geliyor.
• Sarıbıyık: Ağrı'nın en sevimli köy adlarından biri.
• Günbuldu ve Güneşgören: Güneşle ilgili isimler Ağrı'da oldukça yaygın. "Gün" ile başlayan tam 9 köy var: Gündoğdu, Güngören, Gündüz, Günyolu, Güneysu, Güneykaya, Güneysöğüt, Günbuldu ve Güneşgören.
• Akbulgur ve Sarıbuğday: Tarımla iç içe köy hayatının isimlere yansıması.
• Yiğityatağı, Kanatgeren ve Güvercinli: Kimi destansı, kimi şiirsel isimler.
• Tutak: İlçe adıyla karıştırılmasın! Doğubayazıt'a bağlı bir köyün adı da Tutak.

Her 10 köyden biri "Yukarı" ya da "Aşağı"

Ağrı köy isimlerinin en dikkat çekici özelliği, "Yukarı" ve "Aşağı" önekleri. İncelediğimiz köylerin 27'sinin adı "Yukarı", 28'inin adı "Aşağı" ile başlıyor. Toplam 55 köy, yani yaklaşık her 10 köyden biri. Bunların 24'ü çift hâlinde: Yukarı Tavla ile Aşağı Tavla, Yukarı Kopuz ile Aşağı Kopuz, Yukarı Karahalit ile Aşağı Karahalit gibi.

Bu tür isimlerin en yaygın olduğu ilçe ise Ağrı Merkez (12 köy). Taşlıçay ve Tutak'ta 9'ar, Hamur'da 8 köy "Yukarı" ya da "Aşağı" ile başlıyor. Taşlıçay'da bu oran yaklaşık dörtte bire ulaşıyor.

Ağrı'nın en sevdiği renk: Kara

Köy isimlerinde renkler de önemli yer tutuyor. Açık ara birinci "kara": Tam 18 köyün adı "Kara" ile başlıyor. Karataş, Karasu, Karabulak, Karakuyu, Karaağaç, Karagöz, Karapazar ve Karaburun bunlardan bazıları. "Kara" kelimesinin Türkçe yer adlarında yalnızca renk için değil, "büyük, güçlü" anlamında da kullanılabildiği belirtiliyor.

Taş, tepe ve kaya: Coğrafya isimlerde

Ağrı'nın dağlık coğrafyası da köy isimlerine yansımış. İsimlerin sonuna bakıldığında en çok "köy" (16), "tepe" (14), "taş" (13) ve "kaya" (12) ekleri öne çıkıyor. Su kaynaklarıyla ilgili isimler de yaygın: Adı "pınar", "bulak" ya da "su" ile biten 24 köy var. "Bulak", Türkçede pınar ve kaynak anlamına gelen bir kelime.

Aynı isimli köyler: Adres karıştırmayın

Ağrı'da bazı köy isimleri birden fazla ilçede kullanılıyor. Kargo ya da ziyaret için yola çıkmadan önce ilçeyi mutlaka kontrol etmekte fayda var:

• Gültepe: 3 köy (Doğubayazıt, Tutak ve Hamur)
• Bezirhane: Doğubayazıt ve Ağrı Merkez
• Güllüce: Doğubayazıt ve Patnos
• Kucak: Doğubayazıt ve Patnos
• Uzunyazı: Doğubayazıt ve Eleşkirt
• Budak: Patnos ve Diyadin
• Ziyaret: Patnos ve Ağrı Merkez
• Çamurlu: Patnos ve Ağrı Merkez
• Şekerbulak: Tutak ve Diyadin

En kısa ve en uzun isimler

Ağrı'nın en kısa köy adı, yalnızca üç harfle Patnos'a bağlı Kaş. Onu dört harfli Çalı (Doğubayazıt), Bişi (Tutak), Yuva (Diyadin) ve Aras (Taşlıçay) izliyor. En uzun isimler ise Tutak'taki Yukarı Karahalit, Aşağı Karahalit ve Yukarı Kargalık ile Ağrı Merkez'e bağlı Yukarı Küpkıran.

Bu analiz nasıl yapıldı? Köy isimleri ve bağlı oldukları ilçeler, açık kaynaklı harita projesi OpenStreetMap'te Ağrı il sınırları içinde köy olarak işaretlenen 566 yerleşimden derlendi ve Karaköse Haber tarafından sayıldı. Harita verisindeki yazımlar resmî kayıtlardan zaman zaman farklı olabilir; sayılarda birkaç köylük sapma olabilir. Mahalleye dönüşen bazı eski köyler listede yer almayabilir.

Sizin köyünüzün adı nereden geliyor? Köyünüzün adının hikâyesini biliyorsanız bize yazın; Ağrı'nın köy isimlerinin hikâyelerini sizlerle birlikte derlemeye devam edelim.