Ağrı'nın Tescilli 6 Lezzeti: Biri Hasta Bir Paşa İçin Yapıldı, Biri Nuh'tan Kalma

Ağrı denince akla önce Ağrı Dağı ve İshak Paşa Sarayı gelir. Oysa kentin mutfağı da son yıllarda resmî tescillerle Türkiye'nin gastronomi haritasına adını yazdırıyor. Türk Patent ve Marka Kurumu kayıtlarını ve resmî açıklamaları tek tek taradık: Ağrı'nın bugüne kadar coğrafi işaretle tescillenen lezzetleri arasında yüzyıllık bir saray yemeğinden Nuh'a uzanan bir tatlıya, yaylalarda üretilen baldan tulum peynirine kadar birbirinden ilginç ürünler var.

1. Abdigör Köftesi: Hasta bir paşa için icat edildi

Ağrı mutfağının en ünlü lezzeti, hikâyesiyle de öne çıkıyor. Rivayete göre yaklaşık 400 yıl önce Doğubayazıt Sancak Beyi Çolak Abdi Paşa için, midesinden rahatsız olduğu dönemde İshak Paşa Sarayı'nda hazırlandı. Bu yüzden "Anadolu'nun en eski diyet yemeklerinden biri" olarak anılıyor. Genç dananın sağ arka butundan alınan yağsız et, taş üzerinde tahta tokmakla yaklaşık 2 saat dövülerek hamur kıvamına getiriliyor. Soğan ve tuzla yoğrulan et portakal büyüklüğünde toplar hâline getirilip yaklaşık 20 dakika haşlanıyor; aynı suda pirinç pişiriliyor ve üzerine tereyağı gezdirilerek servis ediliyor. Coğrafi işaretle tescilli olan köfte, zahmetli yapımı nedeniyle daha çok özel günlerin sofralarında yer alıyor.

2. Doğubayazıt Aşure Tatlısı: "Aşure-i Nuh"

13 Şubat 2025'te tescillenen Doğubayazıt Aşure Tatlısı, yörede "Aşure-i Nuh" olarak biliniyor. Adını, tufan sonrası Hz. Nuh'un gemideki son malzemelerle hazırladığına inanılan aşureden alıyor. Tescil belgesine göre tatlının yapımında nohut, buğday, fasulye, pirinç, kuru meyveler, ceviz, süt ve baharatların yanında mutlaka Ağrı Geven Balı kullanılıyor. Yani bu tatlı, içinde başka bir tescilli Ağrı ürününü barındıran nadir lezzetlerden. Bayramlarda, ramazanda ve özel günlerde pişirilip komşulara dağıtılıyor.

3. Ağrı Geven Balı: Boğazı yakan bal

17 Mart 2022'de menşe adıyla tescillenen Ağrı Geven Balı, kentin ilk tescilli ürünlerinden. Ağrı'nın ortalama 2 bin metreyi bulan yaylalarında yetişen geven bitkisinden elde ediliyor. Tescil belgesine göre balın en az yarısı geven poleninden oluşuyor ve bal, dili daha uzun olduğu için çiçek nektarına daha kolay ulaşan Kafkas arısı tarafından üretiliyor. Açık sarıdan turuncuya uzanan renkteki koyu kıvamlı bal, hafif acımsı bir tada sahip ve boğazda yakıcı bir his bırakıyor. Hasat yılda yalnızca bir kez, 15 Ağustos ile 10 Eylül arasında yapılıyor.

4. Ağrı Haşılı: Gulik otuyla gelen kış yemeği

22 Kasım 2022'de tescillenen Ağrı Haşıl Yemeği, sade malzemesine rağmen Ağrı mutfağının en köklü yemeklerinden. Tescil belgesine göre bulgur ya da yarma, tereyağı, su ve tuzla hazırlanıyor. İsteğe bağlı olarak yörede "gulik otu" denilen çiriş otu ekleniyor. Önceden ıslatılan bulgur tahta kaşıkla sürekli karıştırılarak pişiriliyor, kıvamını bulunca tuzu eklenip üzerine eritilmiş tereyağı dökülerek servis ediliyor. Uzun ve sert kışlarda insanı tok ve sıcak tutan haşıl, köy sofralarının vazgeçilmezi.

5. Ağrı Yaprak Döneri: Artık raflarda

2022'de haşılla birlikte tescil alan Ağrı Yaprak Döneri, şimdi sanayi ölçeğinde üretiliyor. Et ve Süt Kurumu'nun Ağrı Kombina Müdürlüğü'nde hijyenik ortamda, el değmeden pişirilip dilimlenen döner paketlenerek market raflarına gönderiliyor. Kurumun açıklamasına göre başlangıçta günlük kapasite yaklaşık 300 kilogram. Ağrı Valiliği'ne göre dönerin kendine has lezzetinin sırrı, bölgede yetiştirilen hayvanların eti.

6. Ağrı Tulum Peyniri

29 Mart 2024'te tescillenen Ağrı Tulum Peyniri, kentin hayvancılık geleneğinin en lezzetli ürünlerinden. Adını geleneksel olarak olgunlaştırıldığı tulumlardan alan peynir, Ağrı İl Özel İdaresi'nin başvurusuyla tescil edildi ve kahvaltı sofralarının vazgeçilmezleri arasında yer alıyor.

Sırada Doğubayazıt Kekiği var

Ağrı'nın tescil listesi büyümeye devam ediyor. Ağrı Dağı'nın ve Korhan Yaylası'nın yamaçlarında kendiliğinden yetişen Doğubayazıt Kekiği için Serhat Kalkınma Ajansı desteğiyle başlatılan projede saha çalışmaları, laboratuvar analizleri ve tescil dosyası hazırlığı yürütülüyor. Üreticilere hasat, kurutma ve depolama konusunda eğitimler de verilecek.

Bir bakışta Ağrı'nın tescilli lezzetleri

Coğrafi işaret ne işe yarıyor?

Coğrafi işaret, bir ürünün belirli bir bölgeye özgü olduğunu ve o bölgenin iklimi, toprağı ya da geleneğiyle şekillendiğini resmî olarak tescil ediyor. Tescilli bir ürünün adı, belgede tarif edilen kurallara uyulmadan ve tanımlanan bölge dışında kullanılamıyor. Bu da hem tüketiciyi taklit ürünlere karşı koruyor hem de yerel üreticinin ürününü daha yüksek değerle satabilmesinin önünü açıyor.

Ağrı'yı ziyaret edecekler için tavsiyemiz net: İshak Paşa Sarayı'nı gezdikten sonra Abdigör köftesini tatmadan, kahvaltıda geven balını ve tulum peynirini denemeden dönmeyin. Bu listede eksik gördüğünüz bir Ağrı lezzeti varsa bize yazın.