Erbain, Cemre, Kocakarı Soğuğu: Halk Takvimini Ağrı'nın 45 Yıllık Verisiyle Test Ettik

Ağrı'da kar yağdı, gözler şimdi kışın en sert günlerine çevrildi. Anadolu'da kuşaktan kuşağa aktarılan halk takvimi bu konuda net konuşur: En sert soğuklar Erbain'de yaşanır, cemreler düştükçe hava ısınır, baharın eşiğinde ise Kocakarı Soğuğu son bir kez yoklar. Peki bu bilgiler Ağrı için doğru mu? Karaköse Haber olarak Ağrı kent merkezinin 1981'den bu yana 45 yıllık günlük sıcaklık verisini analiz ederek halk takvimini tek tek test ettik.

Erbain: Doğru çıktı

Halk takviminde 22 Aralık ile 30 Ocak arasındaki 40 gün "Erbain" olarak bilinir ve kışın en soğuk dönemi kabul edilir. Veriler bu inancı Ağrı için açıkça doğruluyor. 45 yılın ortalamasında Erbain günlerinde Ağrı'da günlük ortalama sıcaklık eksi 6,3 derece, gece sıcaklıkları ise ortalama eksi 11,7 derece. Aralığın ilk üç haftasında ortalama eksi 3,3 derece olan sıcaklık, Erbain ile birlikte belirgin şekilde düşüyor.

• Ağrı'nın yıl içindeki en soğuk haftası: 10-16 Ocak (ortalama −7,1 °C)
• Ortalamada en soğuk gün: 11 Ocak
• Ortalamada en soğuk gece: 21 Ocak (−13,9 °C)

Her kışın en soğuk gecesine tek tek baktığımızda da tablo benzer: 45 kışın 23'ünde, yani yaklaşık her iki kıştan birinde, kışın en soğuk gecesi Erbain'in 40 günü içinde yaşandı. Ay bazında bakıldığında en soğuk gece 20 kışta ocakta, 12 kışta aralıkta, 11 kışta şubatta, 2 kışta ise kasımda görüldü.

Hamsin: Soğuk sürüyor ama keskinliği azalıyor

Erbain'in ardından gelen ve 31 Ocak - 21 Mart arasını kapsayan 50 günlük "Hamsin" döneminde ortalama sıcaklık eksi 3,0 dereceye çıkıyor. Yani Hamsin, Erbain'e göre ortalamada 3 dereceden fazla daha ılık. Ancak Ağrı'da bu, kışın bittiği anlamına gelmiyor: Şubat ayının ortalaması hâlâ eksi 4,7 derece ve 45 kışın 11'inde kışın en soğuk gecesi şubatta yaşandı.

Cemre: Isınma gerçekten hızlanıyor

Halk takvimine göre cemre 19-20 Şubat'ta havaya, 26-27 Şubat'ta suya, 5-6 Mart'ta toprağa düşer. Verilerde en dikkat çekici bulgu ikinci cemreyle ilgili. 13-19 Şubat haftasından 20-26 Şubat haftasına geçerken Ağrı'da ortalama sıcaklık yalnızca 0,6 derece artıyor. Bir sonraki hafta, yani suya cemrenin düştüğü 27 Şubat'tan itibaren artış 1,6 dereceye çıkıyor. Isınma hızı neredeyse 2,5 katına ulaşıyor. Şubat sonu, Ağrı'da kışın en hızlı ısındığı dönemlerden biri.

Kocakarı Soğuğu: Zayıf bir iz var

Mart ortasına denk getirilen Kocakarı Soğuğu için veriler daha temkinli bir sonuç veriyor. Uzun yıllık ortalamada 16-18 Mart günlerinde, mevsimin genel ısınma eğiliminin yaklaşık 1 derece altına inen küçük bir serinleme görülüyor. Ancak tek tek yıllara bakıldığında martın en soğuk gününün mart ortasına denk gelme sıklığı, tesadüfen beklenenden pek farklı değil. Kısacası Kocakarı Soğuğu Ağrı'da bazı yıllar kendini gösteriyor ama her yıl şaşmadan gelen bir soğuk dalgası değil.

Halk takvimi karnesi

Ağrı'da "gerçek kış" 109 gün sürüyor

Günlük ortalama sıcaklığın sıfırın altına indiği dönemi "gerçek kış" olarak kabul edersek, Ağrı'da bu dönem ortalamada 26 Kasım'da başlıyor, 17 Mart'ta bitiyor. Yani kent, yılın yaklaşık 109 gününü ortalama sıfırın altındaki sıcaklıklarla geçiriyor. Bugünden 26 Kasım'a kadar geçecek üç hafta, Ağrı'nın gerçek kışa giriş süreci.

Eksi 10'lu geceler bir ay geç geliyor

Halk takvimi yüzyıllardır aynı kalsa da Ağrı'nın kışı değişiyor. 1980'lerde Ağrı'da kışın ilk eksi 10 derecelik gecesi ortalama 21 Kasım'da yaşanırken, son beş kışta bu tarih 28 Aralık'a kaydı. İlk eksi 20 derecelik gece de 25 Aralık civarından 25 Ocak civarına ötelendi. Bir kışta yaşanan eksi 10 ve altındaki gece sayısı ise 1980'lerdeki 60 geceden son beş kışta 37 geceye düştü.

Yani Erbain hâlâ Ağrı'nın en soğuk dönemi; ama kışın sertliği giderek bu 40 güne sıkışıyor. Meteoroloji'nin 9-15 Kasım için öngördüğü, normallerin 3 ila 6 derece altındaki soğuk ise bu yıl kışın son yıllara göre daha erken kendini gösterebileceğine işaret ediyor.

Bu analiz nasıl yapıldı? Analizde Avrupa Orta Vadeli Hava Tahminleri Merkezi'nin (ECMWF) ERA5 yeniden analiz verisi kullanıldı; Ağrı kent merkezi koordinatları (yaklaşık 1.640 m rakım) için 1981-2026 dönemine ait günlük sıcaklıklar Open-Meteo arşivinden alındı. Takvim günlerinin 45 yıllık ortalamaları hesaplandı; dönem karşılaştırmalarında her kış 1 Ağustos - 31 Temmuz arası olarak ele alındı. Bu veri yaklaşık 25 kilometrelik bir alanın ortalamasını yansıttığı için istasyonda ölçülen uç değerlerden (örneğin 1972'deki eksi 45,6 derecelik Türkiye rekoru) daha ılımlıdır; eğilimleri karşılaştırmak için kullanılmıştır. Halk takvimi tarihleri yöreden yöreye birkaç gün farklılık gösterebilir.

Sonuç olarak atalarımızın kış takvimi Ağrı'da büyük ölçüde doğru çıkıyor: Erbain gerçekten kışın kalbi, cemreyle birlikte ısınma gerçekten hızlanıyor. Değişen tek şey, kışın bu takvime eskisinden daha geç ve daha kısa sürelerle uğraması.