Yk Genetik Müh. Rıdvan Genç

Evren Hiç Var Olmasaydı, Bunu Kim Fark Edecekti?

Yk Genetik Müh. Rıdvan Genç

WhatsApp

AĞRI KARAKÖSE HABER WhatsApp Kanalını Takip Et

En güncel haberler için bizi WhatsApp kanalımızdan takip edin!

WhatsApp TAKİP ET

Bazen bir sorunun cevabını ararken, asıl tuhaflığın sorduğumuz soruda saklı olduğunu fark ediyoruz.

İnsan bazı düşüncelerden kolay kolay kurtulamıyor. Günlük hayatın telaşı içinde unutuyor, başka işlerle uğraşıyor, hatta bir süre aklına bile getirmiyor. Sonra bir gece gökyüzüne bakarken ya da hiçbir şeyle ilgilenmediği sıradan bir anda aynı soru yeniden karşısına çıkıyor.

Benim böyle sorularımdan biri şu: Evren hiç var olmasaydı, bunu kim fark edecekti?

Bu soruyu ilk düşündüğümde basit bir zihinsel oyun gibi gelmişti. Sonuçta var olmayan bir şeyin yokluğunu fark edecek kimse de olmayacaktı. Fakat biraz üzerinde durunca işin o kadar basit olmadığını anlıyorsunuz. Çünkü evreni zihninizde yok etmeye başladığınızda yalnızca yıldızları, gezegenleri ve galaksileri değil, onları düşünebilmenizi sağlayan her şeyi de ortadan kaldırmanız gerekiyor.

Dünya yok. Güneş yok. Işık yok. Zaman yok. Hatta bunların yokluğunu hayal eden bir zihin bile yok.

İşin garip tarafı, bütün bunları düşünmeye çalışırken yine de bir şeyleri zihnimizde canlandırıyoruz. Karanlık bir boşluk, sonsuz bir sessizlik ya da uçsuz bucaksız bir hiçlik... Oysa bunların hiçbiri gerçek anlamda hiçlik değil. Karanlık için ışığın, sessizlik için sesin, boşluk için de bir uzayın var olması gerekiyor.

Demek ki hiçbir şeyin olmadığı bir durumu düşünmeye çalışırken bile farkında olmadan bir şeylerin varlığından yararlanıyoruz. Belki de hiçliği kavramakta zorlanmamızın nedeni tam olarak bu.

Boşluk dediğimiz şey bile bir şey.

Uzayı çoğu zaman içinde yıldızların ve gezegenlerin yüzdüğü devasa bir boşluk olarak düşünüyoruz. Bütün gök cisimlerini ortadan kaldırdığımızı varsaysak geriye ne kalacağını merak ediyoruz. Fakat modern fiziğin bize gösterdiği şey, yıldızsız ve parçacıksız bir uzayın bile mutlak hiçlik olmadığı.

Kuantum fiziğinde boşluk, bildiğimiz anlamda bomboş bir alan değil. Kuantum alanları, parçacıkların bulunmadığı en düşük enerjili durumda bile fiziksel özelliklerini koruyor. Casimir etkisi de bu boşluğun ölçülebilir sonuçları olabileceğini gösteriyor.

Yani evrendeki bütün maddeleri ortadan kaldırdığımızı düşünsek bile fiziksel gerçekliğin tamamını ortadan kaldırmış olmuyoruz.

Burada ister istemez şu soruya takılıyorum: Biz hiçlik derken tam olarak neyi kastediyoruz? Her şeyin yokluğunu mu, yoksa henüz ne olduğunu anlayamadığımız başka bir durumu mu?

Belki de sorun, hiçliği bir yer gibi düşünmemiz. Oysa ortada bir yer varsa, orada zaten bir şey var demektir.

Büyük Patlama'dan önce ne vardı?

Evrenin geçmişine doğru ilerlediğimizde yaklaşık 13,8 milyar yıl önceye, Büyük Patlama modelinin anlattığı sıcak ve yoğun erken evrene ulaşıyoruz. Bugün galaksilerin birbirinden uzaklaşması ve kozmik mikrodalga arka plan ışıması gibi gözlemler, evrenin bu erken dönemden itibaren genişlediğini gösteriyor.

Fakat Büyük Patlama'yı her şeyin neden var olduğunu açıklayan bir cevap olarak görmek bana pek doğru gelmiyor. Çünkü evrenin nasıl genişlediğini anlamakla neden var olduğunu anlamak aynı şey değil.

Üstelik Büyük Patlama'nın başlangıcına yaklaştıkça bildiğimiz fizik teorileri de sınırlarına ulaşıyor. Genel görelilik ile kuantum fiziğini bu koşullarda eksiksiz biçimde birleştirebilmiş değiliz. Bu nedenle evrenin en erken anlarında gerçekte ne yaşandığını henüz bilmiyoruz.

Belki Büyük Patlama'dan önce başka bir evre vardı. Belki evren bir döngü içinde genişleyip daralıyordu. Belki de zaman dediğimiz şey, evrenin erken dönemlerinde bugünkü anlamıyla ortaya çıktı.

Bunlar üzerinde çalışılan teorik olasılıklar. Henüz kesinleşmiş cevaplarımız yok.

Yine de insanın aklı aynı yere dönüyor: Her şeyin bir başlangıcı varsa, o başlangıcın nedeni neydi?

Bu soruya hemen bir cevap vermek istiyoruz. Çünkü günlük hayatımızda hiçbir şeyin kendiliğinden ortaya çıkmadığını düşünüyoruz. Bir evin mimarı, bir kitabın yazarı, bir saatin üreticisi var. Karşımıza çıkan her şeyin arkasında bir neden arıyoruz. Fakat konu bütün evren olduğunda, bu alışkanlığımızın bizi ne kadar ileri götürebileceği belirsizleşiyor.

Belki de evreni açıklamak için kullandığımız düşünce biçimi, evrenin kendisini açıklamaya yetmiyor.

Neden tam da böyle bir evrenin içindeyiz?

Beni en çok düşündüren meselelerden biri de evrenin bugünkü özellikleri. Çünkü fiziksel sabitler ve temel kuvvetler biraz farklı olsaydı bildiğimiz anlamda yıldızlar, atomlar ve yaşam ortaya çıkamayabilirdi.

Bu konu bilimde ince ayar problemi olarak tartışılıyor. Bazı fiziksel parametrelerin yaşamın mümkün olmasına elverişli değerlerde bulunması, evrenin neden böyle olduğu sorusunu gündeme getiriyor.

Bir açıklama, henüz keşfetmediğimiz daha temel fizik yasalarının bu değerleri belirliyor olabileceği. Bir başka yaklaşım ise çoklu evren olasılığını gündeme getiriyor. Belki de bizim evrenimiz, farklı özelliklere sahip çok sayıda evrenden yalnızca biri.

Ancak burada kesin bir sonuca ulaşmış değiliz. Çoklu evren fikri ilgi çekici olsa da doğrulanmış bir gerçek değil.

Bir de antropik ilke var. Kısaca, evreni ancak gözlemcilerin ortaya çıkmasına izin veren koşullarda gözlemleyebileceğimizi söylüyor. Yaşamın mümkün olmadığı bir evrende, o evrenin neden var olduğunu sorgulayacak kimse bulunmayacaktı.

Bu açıklama ilk bakışta oldukça basit görünebilir. Ama aslında önemli bir noktaya işaret ediyor: Biz evreni dışarıdan inceleyen varlıklar değiliz. Onun içinden çıkmış gözlemcileriz.

Yine de bu durum, evrenin neden var olduğunu açıklamıyor. Sadece içinde bulunduğumuz koşullara neden şaşırdığımızı biraz daha iyi anlamamızı sağlıyor.

Peki, bütün bunlar gerçekten hiçlikten çıkmış olabilir mi?

Bazı kuantum kozmolojisi modelleri evrenin kuantum mekaniksel süreçlerle ortaya çıkmış olabileceğini öne sürüyor. Fakat bu modellerde kullanılan hiçlik, felsefi anlamdaki mutlak hiçlikle aynı değil. Fiziksel yasalar ve matematiksel varsayımlar hâlâ işin içinde.

Bana kalırsa asıl zor soru da burada başlıyor. Evrenin fiziksel süreçlerle ortaya çıkmış olabileceğini kabul etsek bile, bu süreçleri mümkün kılan yasaların neden var olduğunu hâlâ açıklamış olmuyoruz.

Bir soruyu cevapladığımızda başka bir soru ortaya çıkıyor. Üstelik bu kez sorduğumuz soru, öncekinden daha temel.

Fizik yasaları neden var? Neden hiçbir şey yerine bir şey var? Varlığın kendisi için bir açıklama aramak zorunda mıyız?

Belki de bu soruların bir kısmı, insan zihninin dünyayı anlama biçiminden kaynaklanıyor. Neden-sonuç ilişkisini evrenin her koşulda geçerli bir özelliği gibi düşünüyoruz. Oysa bu ilişkiyi, evrenin içindeki olayları gözlemleyerek öğreniyoruz. Bütün evrenin kendisine aynı mantığı uygulayabileceğimizden emin değiliz.

Bazen bir sorunun cevabını bulamamamızın nedeni, yeterince bilgi sahibi olmamamızdır. Bazen de soruyu yanlış yerden soruyor olabiliriz.

Bütün bu soruları sorabilmemiz de başlı başına tuhaf.

Evrenin hikâyesini düşündüğümde insanın ortaya çıkışı bana hâlâ inanılmaz geliyor. Milyarlarca yıl boyunca yıldızlar doğdu, yaşlandı ve öldü. Bu yıldızların içinde karbon, oksijen ve demir gibi elementler oluştu. Bir zamanlar yıldızların parçası olan maddeler uzaya yayıldı ve zamanla yeni yıldızların, gezegenlerin oluşumuna katıldı.

Dünya da bu uzun hikâyenin bir parçası olarak ortaya çıktı. Üzerinde yaşam gelişti. Milyarlarca yıl sonra o yaşamın içinden bir canlı türü, başını kaldırıp gökyüzüne bakmaya ve bütün bunların nasıl meydana geldiğini merak etmeye başladı.

Bugün evrenin uzak köşelerindeki galaksileri gözlemleyebiliyor, atomların yapısını araştırabiliyor ve yıldızların milyarlarca yıl önceki hâllerini ışıklarından okuyabiliyoruz.

Fakat bütün bunları mümkün kılan evrenin neden var olduğunu bilmiyoruz.

Bu durumun bende uyandırdığı duygu biraz garip. Bir yandan insanın ne kadar küçük olduğunu hatırlatıyor, diğer yandan ne kadar ilginç bir yerde durduğunu gösteriyor. Çünkü evrenin içinde ortaya çıkmış bir canlı türü, bir noktada kendi varlığının ve bütün evrenin nedenini merak etmeye başlamış.

Belki evrenin bir amacı yok. Belki de henüz anlayamadığımız daha temel bir açıklama var. Şimdilik ikisinden birini seçmek için yeterli nedenimiz bulunmuyor.

Ama artık gece gökyüzüne baktığımda yalnızca yıldızları görmüyorum. Bir zamanlar var olmayan yıldızların nasıl ortaya çıktığını, onların içinde oluşan elementlerin nasıl Dünya'ya ulaştığını ve bütün bu hikâyenin sonunda neden evreni merak eden bir zihnin ortaya çıktığını da düşünüyorum.

Sonra yazının başındaki soruya geri dönüyorum.

Evren hiç var olmasaydı, bunu kim fark edecekti?

Hiç kimse. Çünkü o zaman yokluğu düşünecek bir zihin de olmayacaktı.

Bugün ise evren var ve biz onun içinden çıkmış hâlimizle neden var olduğunu anlamaya çalışıyoruz.

Belki de bu sorunun kesin cevabını hiçbir zaman bulamayacağız. Ama bazen düşünüyorum da, insanı evren karşısında bu kadar küçük ve aynı zamanda bu kadar meraklı yapan şey, belki de tam olarak cevabını bilmediği soruların peşinden gitmesi.

Yazarın Diğer Yazıları