Türkan Şoray'ın kirpiğinden kardelene: Oyalar Anadolu kadınının sessiz dili oldu
Anadolu'nun köklü el sanatlarından biri olan oyalar, yalnızca estetik bir süsleme değil, kadınların duygularını, yaşadıklarını ve hayata bakışlarını yansıtan kültürel bir hafıza olarak dikkat çekiyor.
Haberin Özeti
- • Anadolu oyaları, kadınların duygu dünyasını yansıtan; sevgi, özlem ve mücadele gibi pek çok hissi anlatan sessiz bir kültürel hafızadır.
- • Erzurum'da "Türkan Şoray Kirpiği", "Kardelen" (güçlü kadın), "Limon" ve "Muska" gibi isimlerle anılan oyalar, doğa ve yaşamdan izler taşır.
- • Şehir Tanıtım Uzmanı Canan Şimşek'e göre oyalar, kadınların konuşamadığı duyguları ifade eden, kuşaktan kuşağa aktarılan önemli bir iletişim aracıdır.
Anadolu’nun zengin kültürel mirasının önemli parçalarından biri olan oyalar, taşıdıkları motifler ve isimlerle geçmişten günümüze kadınların duygu dünyasını anlatmaya devam ediyor. Başörtülerini, yazmaları ve çeyizleri süsleyen oyalar; sevgi, özlem, umut, sabır ve mücadele gibi pek çok duygunun sessiz bir anlatıcısı olarak görülüyor.
Özellikle Erzurum’da kullanılan oya motifleri, doğadan, günlük yaşamdan ve toplumsal olaylardan esinlenerek şekilleniyor. Türkan Şoray Kirpiği, Kardelen, Limon, Muska, Dut, Merdiven, Çavuş Sırması ve Peynir gibi isimlerle anılan oyaların her biri farklı bir hikâye ve anlam taşıyor.
Şehir Tanıtım Uzmanı Canan Şimşek, oya motiflerinin Anadolu kadınının yaşamından izler taşıdığını belirterek şu açıklamalarda bulundu:
“Örneğin Kardelen Oyası var. Bunu herkes Papatya Oyası diye kabul etse de bu Erzurum'un Karayazı ilçesinde bir kardelen motifidir ve güçlü kadını temsil eder. Padişahların tılsımlı gömlekleri vardır. Bu da muska motifi olarak karşımıza çıkıyor. Kadın bu muskayı yaparken aynı zamanda dua okuyarak bunu bir başörtüde yapmış. Yöremizde farklı dut oyaları var. Birisi Tortum ilçesinin diğeri Olur ilçesinden. İkisi de boncuk oyası ama Tortum'daki dut biraz daha küçük, Olur'daki biraz daha büyük. Dut oyası bile olsa, ilçeden ilçeye kadın gördüğünü çok güzel bir şekilde nakş ediyor. Erzurum soğuk bir şehir ve limonlu çayla çok meşhur. Limon oyamız var. Erzurum'da limonlu çay çok olunca limonlu başörtüde, oyalı başörtüde olmazsa olmazdır. Merdiven oyası var. Her şey zıttıyla terbiye olur. İyi, kötü, güzel, çirkin, siyah, beyaz ve hepsi iç içe girişik. Yani bir nevi dünyayı temsil ediyor. Bu da merdiven oyası. Kadın coğrafyadan, ürünlerden, yediklerinden, her şeyden etkilenmiş. Burada da Yeşilçam’dan etkilenmiş. Türkan Şoray Kirpiği Oyası var. Çavuş sırması, siyah boncuklar askerleri temsil ediyor. Peynir oyası var. Bu da olmazsa olmaz. Kadınlarımız bunu peynir oyası olarak yapmış.”
Kadınların sessiz iletişim dili
Anadolu kadınının konuşamadığı duyguları ifade ettiği bir iletişim aracı olarak da kullanıldı. Motifler ve renkler aracılığıyla verilen mesajlar, zaman zaman sevgi, zaman zaman kırgınlık ya da özlemi yansıttı. Bu yönüyle oyalar yalnızca bir el sanatı değil, aynı zamanda sosyal yaşamın ve kültürel hafızanın önemli bir parçası haline geldi.
Geçmişte genç kızların çeyizlerini süsleyen, kadınların başörtülerinde yer bulan oyalar; ince işçilikleri ve anlam yüklü motifleriyle kuşaktan kuşağa aktarıldı. İğne, mekik ve şiş gibi araçlarla yapılan bu sanat, Anadolu’nun farklı bölgelerinde farklı motif ve isimlerle yaşamaya devam ediyor.
Araştırmalar da oya isimlerinin yalnızca el sanatlarıyla sınırlı olmadığını; sosyoloji, psikoloji, tarih, botanik, zooloji ve dil bilimi gibi birçok alanla bağlantılı olduğunu ortaya koyuyor. Bu yönüyle oyalar, Anadolu kadınının yaşamını, çevresini ve dünyaya bakışını yansıtan kültürel bir miras olarak değerlendiriliyor.
Bakmadan Geçme
