Ermeniler Ağrı Dağı'na Ne Diyor?

Ermeniler, Ağrı Dağı’na tarih boyunca en derin duygusal bağlarla yaklaşmış bir millettir. Bu dağ, onlar için sadece bir coğrafi oluşum değil, ulusal kimliklerinin, mitolojilerinin, dini inançlarının ve kolektif hafızalarının en kutsal unsurlarından biridir. Fiziksel varlığından çok daha öte bir anlam taşır; adeta bir “kalp atışı”, bir “yaratılışın mekânı”, bir “kayıp vatanın simgesi” ve aynı zamanda “umut ile acının iç içe geçtiği” bir semboldür.

Geleneksel olarak Ermenice’de dağa “Masis” (Մասիս) derler. Bu isim, Orta Farsça’dan türeyen “en büyük” veya “büyük zirve” anlamına gelen bir kelimeden gelir. Büyük Ağrı için Masis, Küçük Ağrı için ise Sis (Սիս) kullanılır. Sis kelimesi de “zirve” veya “dağ tepesi” anlamını taşır. Bu ikili isimlendirme, Ermeni dilinin ve kültürünün en eski katmanlarında yer alır. Modern Ermenistan’da bile Masis hâlâ yaygın bir kullanım taşır; birçok Ermeni erkeğinin adı olarak bile tercih edilir.

Ancak özellikle uluslararası bağlamda ve modern dönemde “Ararat” (Արարատ) ismi baskın hale gelmiştir. Bu isim, Tevrat’ta (Genesis 8:4) geçen “Ararat dağları” ifadesinden kaynaklanır. Nuh’un Gemisi’nin Tufan sonrası burada karaya oturduğuna dair İncilî anlatıya dayanır. Ermeniler bu hikâyeyi kendi köken mitlerine bağlayarak dağın “Nuh’un Dağı”, “Yaratılışın Dağı” veya “Ermenilerin Doğduğu Yer” olarak kutsallaştırırlar. Movses Khorenatsi gibi 5. yüzyıl Ermeni tarihçileri, Ermenilerin Nuh’un torunu Hayk’tan geldiğini ve dolayısıyla Ararat’ın eteklerinin Ermeni ulusunun beşiği olduğunu yazmıştır. Bu, dağın sadece coğrafi bir unsur olmaktan çıkıp, Ermeni kimliğinin teolojik ve etnik temel taşlarından biri olmasını sağlamıştır.

Ermeni kültüründe Ağrı Dağı’nın önemi o kadar derindir ki, Ermenistan’ın armasında, pasaportlarında (bir dönem), bayraklarında, edebiyatında, şiirlerinde, şarkılarında ve günlük konuşmalarında bile bu dağ sürekli yer alır. Erivan’dan bakıldığında ufukta beliren karlı zirveler, Ermeniler için “ev” anlamına gelir. “Kayıp vatan”ın bir parçası olarak görülür. Bu yüzden diaspora Ermenileri bile bu dağa “bizim dağımız” der. Bazı Ermeniler “Ararat’ı görmeden ölmek istemem” diyecek kadar duygusal bir bağ kurarlar. Çünkü dağ, 1915 Soykırımı’ndan sonra kaybedilen toprakların en somut simgesi haline gelmiştir. Bu kayıp duygusu, Ararat’ı bir yas nesnesine dönüştürmüştür.

Tarihsel olarak Urartu Krallığı’nın (MÖ 9.-6. yüzyıl) coğrafyasında yer alan dağ, Urartu’nun “Ararat” adıyla anılmasına yol açmıştır. Bu isim İbranice üzerinden Yunanca’ya, oradan da Avrupa dillerine geçmiştir. Ermeniler kendilerini Urartu’nun mirasçısı olarak gördükleri için Ararat’ı “bizim kadim krallığımızın kalbi” olarak sahiplenirler. Bazı Ermeni milliyetçi söylemlerde “Büyük Ermenistan” hayali, Ağrı Dağı’nın eteklerini merkeze koyar. Bu dağ, birleşme özleminin en güçlü görsel ifadesi olur.

Günümüzde Ermenistan Cumhuriyeti’nde Ararat ismi hem resmi hem de halk arasında eşit derecede kullanılırken, Masis daha geleneksel ve şiirsel bir tını taşır. Ermeni edebiyatında Paruyr Sevak gibi şairler Masis’i “göklerin direği”, “Ermenistan’ın tahtı” olarak betimler. Bu betimlemeler, dağın Ermeni ruhundaki yerini vurgular.

Dağın Ermeniler için dini boyutu da çok güçlüdür. Hıristiyanlığın Ermeniler tarafından devlet dini olarak kabul edildiği 301 yılından beri Ararat, “Tanrı’nın seçtiği yer” olarak görülür. Nuh’un Gemisi’nin kalıntılarının orada olduğuna dair inançlar hâlâ canlıdır. Etchmiadzin’deki müzede “Nuh’un Gemisi’nden bir parça” olduğu iddia edilen objeler sergilenir. Bu, dağın kutsal bir hac mekânı gibi algılanmasını sağlar.

Ancak ironik bir şekilde, dağın Türkiye topraklarında olması, Ermeniler için derin bir hüzün kaynağıdır. Erivan’da Ararat’a bakan her pencere, “yakın ama erişilmez” bir manzara sunar. Bu manzara, Ermeni halkının “kayıp topraklar” acısını sürekli hatırlatır. Bazı Ermeniler “Ararat bizi severse görünür, sevmezse sislenir” diye bir atasözü türetmiştir. Bu, hem meteorolojik bir gerçek hem de duygusal bir metafor olarak işlev görür.

Ermeni diasporasında da Ararat, kimliğin en güçlü sembollerinden biridir. Los Angeles’tan Paris’e, Beyrut’tan Moskova’ya kadar Ermeni kiliselerinde, okullarında, dernek binalarında Ararat’ın resimleri asılıdır. Bu dağ, Ermeni olmanın gururunu ve acısını aynı anda temsil eder.

Son yıllarda Ermenistan pasaportlarından Ararat simgesinin kaldırılması gibi kararlar alınsa da (bu, bazı Ermeniler arasında tartışma yaratmıştır), halk arasında dağın sembolik gücü azalmamıştır. Aksine, 2020 Karabağ Savaşı sonrası dönemde Ararat, “direniş ve yeniden doğuş”un simgesi olarak daha da yüceltilmiştir.

Her ne kadar siyasi sınırlar değişse de, Ermeni ruhunda ebediyen “bizim” olarak kalacaktır. Çünkü Ararat, Ermeni kimliğinin en derin katmanlarında kök salmış, sökülmesi imkânsız bir semboldür. Nesilden nesile aktarılan bir miras olarak Ermeni halkını bir arada tutan en güçlü bağlardan biridir.