Eleşkirt rehberi: Urartu'dan bugüne tarihi, adının kökeni ve görülecek yerleri
Ağrı'nın batı kapısı Eleşkirt, Urartu kalelerinden Selçuklu akınlarına, 93 Harbi'nden Cumhuriyet'e uzanan tarihiyle Doğu Anadolu'nun en eski geçiş koridorlarından biri. İlçenin adının kökeninden ovasına, kalelerinden mutfağına kadar bilmeniz gerekenleri derledik.
Haberin Özeti
- • Eleşkirt, Ağrı’nın batısında yer alan, 1.307 km² yüzölçümüne ve 2025 itibarıyla 28 bin 661 nüfusa sahip bir ilçedir.
- • İlçenin tarihi Urartulara uzanır; Pirabat ve Toprakkale bölgedeki en eski yerleşimler arasında gösterilir.
- • İlçe merkezi 1920’lerin ortasında Toprakkale’den bugünkü yerine, Zedikan’a taşınmıştır.
- • Toprakkale Camii, Pirabat Kalesi, Kösedağ ve Eleşkirt Ovası ilçenin öne çıkan noktalarıdır.
Rakamlarla Eleşkirt
| Nüfus (2025) | 28661 | kişi |
| Yüzölçümü | 1307 | km² |
| Bağlı köy sayısı | 61 | köy |
Kaynaklar: Ağrı Valiliği - ÇŞİDB Ağrı İl Müdürlüğü - Eleşkirt Kaymakamlığı
Eleşkirt, Erzurum yönünden Ağrı’ya gelen herkesin karşılaştığı ilk büyük yerleşim. İlçe, Murat vadisinin Erzurum’a açılan batı ucunda bulunması nedeniyle tarih boyunca İran ve Kafkasya ile Anadolu arasında bir köprü işlevi gördü. Bu konum, Eleşkirt’i hem orduların geçtiği bir koridor hem de pek çok devletin el değiştirdiği bir sınır bölgesi haline getirdi.
Bu rehberde Eleşkirt’in adının nereden geldiğini, Urartulardan Cumhuriyet’e uzanan tarihini, coğrafyasını, ekonomisini ve ilçeye yolu düşenlerin görmesi gereken yerleri resmi kaynaklar ve akademik çalışmalar ışığında ele alıyoruz. 
Eleşkirt nerede, nüfusu kaç?
Eleşkirt, Ağrı il merkezinin batısında yer alır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Ağrı İl Müdürlüğü verilerine göre ilçenin yüzölçümü 1.307 kilometrekaredir. Ağrı Valiliği’nin yayımladığı 2025 nüfus verilerine göre ilçede 28 bin 661 kişi yaşıyor. Bu rakamla Eleşkirt, Merkez, Doğubayazıt, Patnos ve Diyadin’in ardından ilin beşinci kalabalık ilçesi konumunda.
Eleşkirt Kaymakamlığı kayıtlarına göre ilçe merkezine bağlı 3 belde, 61 köy ve 8 mahalle bulunuyor. İlçedeki beldeler Tahir, Yayladüzü ve Yücekapı’dır. İlçenin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği ise 1.800 metrenin üzerindedir.
Eleşkirt adı nereden geliyor?
İlçenin adı, bugünkü ilçe merkezinden çok daha eskiye uzanan bir bölge adına dayanıyor. Ağrı Valiliği’ne göre Eleşkirt adı, bu yöreye verilen Valeşkerd (Aleşkerd) sözünden gelir. Eleşkirt, aslında Ağrı il merkezinin batısında kalan bölgenin ve buradaki ovanın adıdır; bu bölge adı zamanla ilçeye verilmiştir. Valilik kaynaklarına göre ilçe merkezinin asıl adı ise Zedikan’dır.
Eleşkirt Kaymakamlığı da adın Ermenice Alaşkert kökeninden geldiğini, yörede Kürtçe olarak Elajgir veya Zêdikan biçimlerinde anıldığını aktarıyor. Osmanlı kaynaklarında ise ad “Aleşkerd” şeklinde geçer.
Urartulardan Selçuklulara Eleşkirt’in tarihi
Eleşkirt’in yazılı tarihi Urartulara kadar uzanıyor. Ağrı Valiliği, ilçedeki Pirabat ve Toprakkale yerleşimlerini Urartulardan kalma önemli merkezler olarak tanımlıyor. 2019 yılında ilçede yapılan arkeolojik yüzey araştırmasında da Pirabat ve Toprakkale, ilçenin bilinen en eski yerleşimleri olarak öne çıktı. Aynı araştırmada Güneykaya Kalesi, Çatalpınar Kaya Sığınağı, Harami Taşlar Kalesi, Tahir (Kargaşan) Kalesi, Sarıcan Kalesi, Gülşah Kalesi, Dikentepe Kalesi ve Mendek Yerleşmesi gibi çok sayıda yeni merkez kayıt altına alındı. Bu alanlarda bulunan seramikler ağırlıklı olarak İlk Tunç Çağı, Erken Demir Çağı ve Urartu dönemine tarihleniyor.
Pirabat Kalesi üzerine 2024’te yayımlanan bir akademik çalışma, kalenin Urartu dönemi açısından önemine dikkat çekerken alanın bugün mezarlık olarak kullanılmasının kazı yapılmasını güçleştirdiğini vurguluyor.
Urartuların zayıflamasının ardından bölge Medlerin eline geçti. Valilik kayıtlarına göre Toprakkale ve verimli Eleşkirt Ovası daha sonra sırasıyla Arsaklılar, Romalılar, Sasaniler, Araplar, Bagratlılar, Bizanslılar, Selçuklular, Moğollar, İlhanlılar, Celayirliler, Karakoyunlular ve Akkoyunluların yönetiminde kaldı.
Türklerin bölgeye kalıcı olarak yerleşmesinde 11. yüzyıl belirleyici oldu. Kaynaklara göre Eleşkirt, 1064’te Çağrı Bey’in oğlu Yakuti Bey tarafından fethedildi. 15. yüzyılın başında ise bölge, Timurlulardan Şahruh ile Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf’un oğulları arasındaki mücadelelere sahne oldu. Valilik kaynaklarına göre Karakoyunlu hükümdarı İskender Mirza’nın 1421’de Eleşkirt yakınlarında Şahruh’u yenmesiyle bölgede Karakoyunlu hâkimiyeti pekişti.
Osmanlı dönemi ve 93 Harbi
Eleşkirt, 1514’te Yavuz Sultan Selim döneminde Safevilerden alınarak Osmanlı topraklarına katıldı. Osmanlı idaresinde önce Van, ardından Erzurum eyaletine bağlanan Bayezid Sancağı’nın bir parçası olarak yönetildi. Valilik kayıtlarına göre ilçe, Bayezid Sancağı’nın Erzurum’a bağlandığı dönemde 5 bucak ve 115 köyden oluşan bir kaza haline getirildi.
19. yüzyıl, Eleşkirt için savaşlarla geçti. İlçe 1828, 1856 ve 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşlarında bir süre Rusların eline geçti. 93 Harbi olarak bilinen 1877-1878 savaşında Eleşkirt doğrudan savaş alanı oldu; bölgeyi savunan Tatlıoğlu Mehmet Paşa’nın şehit düşmesinin ardından bölge Rus kontrolüne girdi. Savaşın sonunda imzalanan Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması ile Ağrı topraklarının büyük bölümüyle birlikte Ruslara bırakılan Eleşkirt, Berlin Kongresi’nde yapılan düzenlemeyle yeniden Osmanlı Devleti’ne verildi.
Birinci Dünya Savaşı’nda yeniden Rus işgaline uğrayan ilçe, Valilik kayıtlarına göre 16 Nisan 1918’de geri alındı.
İlçe merkezi Toprakkale’den Zedikan’a nasıl taşındı?
Bugün bir köy olan Toprakkale, yüzyıllar boyunca bölgenin yönetim merkeziydi. Valilik kaynaklarına göre Toprakkale 1687’de ilçe oldu. Cumhuriyet’in ilk yıllarında ilçe merkezi, transit yolun geçtiği Zedikan’a taşındı ve yeni merkez Eleşkirt adını aldı. Kaymakamlık kaynakları bu taşınmayı Trabzon-İran transit yolunun Eleşkirt’ten geçmesine bağlıyor. Cumhuriyet’in ilk yıllarında Bayezid’e bağlı olan ilçe, 1927’de il merkezinin Karaköse’ye taşınmasıyla birlikte bugünkü Ağrı iline bağlandı.
Coğrafya: Ova, dağlar ve tarihi geçitler
Eleşkirt’in coğrafyasının merkezinde, ilçeye adını veren Eleşkirt Ovası bulunuyor. Akademik çalışmalara göre ova, kuzeyden Köse Dağı ile Karasu-Aras dağlarının bir bölümünü oluşturan Taşkom ve Gücür dağlarıyla çevrili. İlçe sınırları içindeki geçitler, Anadolu’nun en önemli geçitleri arasında sayılıyor.
Bakanlık verileri de bu geçiş rolünü doğruluyor: Trabzon-Erzurum-Hasankale-Tahir Geçidi-Eleşkirt-Ağrı-Taşlıçay-Doğubayazıt üzerinden İran’ın Maku kentine uzanan güzergâh, Urartulardan bu yana bölgedeki en elverişli ticaret yolu olarak tanımlanıyor. Çin, Hindistan, İran ve Orta Asya’dan gelen ipek, baharat ve ticari mallar yüzyıllar boyunca bu yolu kullanarak Anadolu’ya ulaştı. Bugün aynı güzergâh, Avrupa E-yolu ağının bir parçası olarak transit taşımacılıkta kullanılıyor.
Ekonomi: Hayvancılık ilk sırada
Eleşkirt’te tarihi çağlardan bugüne en önemli geçim kaynağı hayvancılık. Geniş ova arazisi tahıl tarımına da olanak tanıyor. Yörede ayrıca linyit yatakları tespit edilmiş olsa da kaynaklar, bu yatakların ekonomik değerinin ve işlenebilirlik düzeyinin sınırlı olduğunu belirtiyor.
Eleşkirt’te görülecek yerler
- Toprakkale Camii: Valilik kayıtlarına göre Mirza bin Abdi tarafından 1687’de yaptırılan cami, ilçenin ayakta kalan en önemli tarihi yapısıdır. Koruma altına alınan yapı 1967’de onarım gördü.
- Toprakkale Kalesi ve Höyüğü: Aynı köydeki kale, Urartulardan günümüze kadar pek çok uygarlığın izlerini taşıyor.
- Pirabat Kalesi: Akademisyenlerin önemli bir Urartu kalesi olarak tanımladığı yapı, ilçenin en eski yerleşimlerinden biri.
- Kösedağ: Ovanın kuzeyinde yükselen dağ, dağcıların ve doğa yürüyüşçülerinin uğrak noktalarından.
- Güneykaya: Bakanlık kaynaklarında kayak merkezi olarak da anılan Güneykaya, son yıllarda mesire alanı yatırımlarıyla öne çıkıyor.

Kültür ve mutfak
Eleşkirt’in kültürü, farklı toplulukların bir arada yaşamasının izlerini taşıyor. Yöre mutfağında et, tereyağı, bulgur ve yöresel otlar ön planda. Bir tür ayran çorbası olan gırar, keşkek ve cılbır ilçenin bilinen lezzetleri arasında gösteriliyor. Eleşkirt ayrıca “çiçal” adı verilen örgü peyniriyle tanınıyor. İlçede yaşayan Ahıska Türklerinin mutfağından tutmaç çorbası, Ahıska mantısı, bişi ve hasuta tatlısı da yöre sofralarında yer alıyor.
Müzik ve halk oyunlarında ise dengbêj geleneği ve halay öne çıkıyor. Ağır ağır, dört adımla oynanan halayın yanı sıra “laçi” adı verilen halay türü düğünlerin vazgeçilmezi olarak biliniyor.
Eleşkirt’e nasıl gidilir?
Eleşkirt, Erzurum-Ağrı kara yolu üzerinde yer aldığı için ulaşım oldukça kolay. Erzurum yönünden gelenler Tahir Geçidi’ni aşarak ilçeye ulaşıyor; Ağrı il merkezinden ise ilçeye aynı kara yolu üzerinden batı yönünde gidiliyor. En yakın havalimanı, Ağrı il merkezindeki Ağrı Ahmed-i Hani Havalimanı’dır.
Kaynaklar: Ağrı Valiliği, Eleşkirt Kaymakamlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Ağrı İl Müdürlüğü, Günaşdı ve Küçükyıldız’ın 2019 Eleşkirt yüzey araştırması, Salın ve Nişancı’nın (2024) “Önemli Bir Urartu Kalesi: Pirabat” makalesi. Kapak fotoğrafı: Bibliophile / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
Sıkça Sorulan Sorular
1. Eleşkirt’in eski adı nedir?
Ağrı Valiliği’ne göre ilçe merkezinin asıl adı Zedikan’dır. Eleşkirt adı ise bölgeye ve ovaya verilen Valeşkerd (Aleşkerd) adından gelir ve sonradan ilçeye verilmiştir. Kaymakamlık kaynaklarında adın Ermenice Alaşkert kökenli olduğu, Kürtçede ise Elajgir veya Zêdikan olarak anıldığı belirtilir.
2. Eleşkirt’in nüfusu kaç?
Ağrı Valiliği’nin yayımladığı 2025 verilerine göre Eleşkirt’in nüfusu 28 bin 661’dir. Bu nüfusun 14 bin 510’u erkek, 14 bin 151’i kadındır.
3. Eleşkirt nerede, nasıl gidilir?
Eleşkirt, Ağrı il merkezinin batısında, Erzurum-Ağrı kara yolu ve Trabzon-İran transit güzergâhı üzerinde yer alır. Erzurum yönünden gelenler Tahir Geçidi’ni aşarak ilçeye ulaşır; en yakın havalimanı Ağrı Ahmed-i Hani Havalimanı’dır.
4. Eleşkirt’te görülecek yerler nelerdir?
1687 tarihli Toprakkale Camii, Urartu dönemine ait Pirabat ve Toprakkale yerleşimleri, Kösedağ, Eleşkirt Ovası ve Güneykaya çevresi ilçenin öne çıkan noktalarıdır.
Bakmadan Geçme