Bir İnsan Neden Dengesiz Davranır? Gelgitlerin Sebebi Nedir?
Bir insan dengesiz davranır ve duygusal gelgitler (ani iniş çıkışlar, tutarsız ruh hali) yaşar çünkü bu durum genellikle birden fazla faktörün bir araya gelmesiyle ortaya çıkar.
Bu davranış tam olarak borderline kişilik bozukluğu (BPD)'nda sık görülen idealizasyon-değersizleştirme döngüsü (idealization-devaluation cycle) veya push-pull dinamiği olarak bilinen pattern'ı tarif ediyor.
Kişi bir anda aşırı yakın, sevgi dolu, "her ne olursa olsun seninleyim" diye yapışkan hale gelirken; kısa süre sonra ani bir tetikleyiciyle (gerçek veya algılanan bir terk edilme sinyali, eleştiri, mesafe hissi) aşırı öfke, kırıcı sözler, soğukluk veya uzaklaşma gösterir. Sonra pişmanlık duyup özür diler, yumuşar, geri gelir ve döngü tekrar başlar.
Neden böyle bir döngü oluşur?
Temelinde yoğun terk edilme korkusu yatar. BPD'li kişilerde duygusal regülasyon (duyguları dengeleme) çok zayıftır; beyindeki duygusal merkezler (amigdala gibi) aşırı hassastır ve duygular saniyeler içinde aşırı uçlara kayabilir. Bu yüzden:
- Yakınlaşma (gelme, yumuşama, "seninleyim" deme) aşaması: Terk edilme korkusu tetiklendiğinde panikle aşırı bağlanır, idealize eder (sen mükemmelsin, sensiz olamam diye düşünür). Bu, korkuyu geçici olarak yatıştırır ve yoğun sevgi gösterisiyle "güvenliği" sağlar.
- Uzaklaşma / Kırıcı olma (gitme, kötü sözler, öfke patlaması) aşaması: Küçük bir tetikleyici (mesajın gecikmesi, farklı görüş belirtmen, kendi başına zaman geçirmen) "terk ediliyorum" algısını yaratır. Bu algı dayanılmaz hale gelince savunma mekanizması devreye girer: seni değersizleştirir, kırıcı olur, uzaklaşır veya seni suçlar. Amaç bilinçdışı olarak "seni önce ben terk edeyim ki acı çekmeyeyim"dir (pre-emptive abandonment). Yoğun öfke, utanç ve boşluk hissiyle karışır.
- Özür ve geri dönme: Duygular yatışınca gerçeklik geri gelir; pişmanlık, suçluluk ve boşluk hissi baskın olur. "Ne yaptım ben?" diye düşünür, özür diler, yumuşar ve ilişkiyi onarmaya çalışır. Bu döngü tekrarlanır çünkü temel korku (terk edilme) ve duygusal regülasyon sorunu çözülmemiştir.
Bu döngü splitting (siyah-beyaz düşünme) ile beslenir: Kişi seni ya tamamen iyi/mükemmel ya da tamamen kötü/güvenilmez görür; gri alan yoktur. İlişkide "push-pull" (it-çek) sürekli yaşanır ve partneri duygusal olarak yorar.
Bu sadece borderline'a mı özgü?
Hayır, ama BPD'de en şiddetli ve tekrarlayıcı şekilde görülür. Benzer gelgitler travma sonrası stres, bipolar (ama bipolar'da döngüler günler/haftalar sürer, saniyelik değil), güvensiz bağlanma stilleri veya ağır anksiyete/depresyon karışımlarında da olabilir. Ancak tarif ettiğin "gelir-yumuşar-özür diler-sonra kırıcı olur ve gider-tekrar gelir" tam BPD'nin klasik ilişki döngüsüne uyar.
Ne yapılabilir? (Allah'a Emanet Bırakılır)
- Kişi için: Diyalektik Davranış Terapisi (DBT) en etkili yöntem; duyguları tanıma, tolerans geliştirme, mindfulness ve ilişki becerileri öğretir. Şema Terapi veya Aktarım Odaklı Terapi de yardımcı olur. İlaçlar (duygudurum dengeleyiciler, antidepresanlar) destekleyici olabilir ama terapi asıl çözümdür.
- Senin için (partner olarak): Sınırlar koymak önemli. "Kırıcı olduğunda konuşmayı bırakırım, sakinleşince devam ederiz" gibi net kurallar koy. Kendini korumak için destek al (terapi, BPD loved ones grupları). Döngüye kapılmamak için "bu davranış benim değerimi belirlemez, onun duygusal regülasyon sorunu" diye hatırlamak yardımcı olur.
