Arsenik nedir, zararları nelerdir? Arsenik en çok nerede bulunur? Arsenikli su içilir mi? Arsenik vücutta ne işe yarar?

Doğada yaygın olarak bulunan ancak insan sağlığı için en büyük tehditlerden biri kabul edilen arsenik, hem jeolojik süreçler hem de endüstriyel faaliyetler neticesinde yaşam alanlarımıza sızmaya devam ediyor. Renksiz, tatsız ve kokusuz olması nedeniyle "sessiz katil" olarak adlandırılan bu ağır metal, uzun süreli maruziyette vücutta geri dönüşü olmayan hasarlara yol açabiliyor. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından birinci derece kanserojen madde olarak sınıflandırılan arsenik, özellikle yeraltı suları aracılığıyla milyonlarca insanı doğrudan etkiliyor. Kimyasal yapısı gereği hem metal hem de ametal özellikler gösteren bu element, organik ve inorganik formlarda bulunsa da, insan sağlığı için asıl büyük tehlikeyi su ve gıdalarda rastlanan inorganik bileşikleri oluşturuyor.

Arsenik en çok nerede bulunur?

Arsenik, yer kabuğunun doğal bir bileşeni olması sebebiyle çevremizde pek çok farklı kaynakta karşımıza çıkabilmektedir. En yüksek yoğunlukta bulunduğu yerlerin başında magmatik ve tortul kayaçlar gelir; bu kayaçlardaki minerallerin aşınması veya volkanik aktiviteler sonucunda arsenik, toprağa ve yeraltı su havzalarına karışır. Endüstriyel açıdan bakıldığında ise madencilik faaliyetleri, metal eritme işlemleri ve kömür yakan termik santraller, atmosfere ve çevreye ciddi miktarda arsenik salınımı yapmaktadır. Tarım sektöründe geçmiş yıllarda yaygın olarak kullanılan bazı pestisitler (böcek ilaçları) ve ahşap koruyucu maddeler de toprağın derinliklerine işleyerek kirliliğin ana kaynaklarından birini oluşturmuştur. Günümüzde özellikle pirinç gibi suda yetişen tarım ürünleri, topraktaki arseniği emme kapasitesi yüksek olduğu için gıda zincirindeki en dikkat çekici kaynaklar arasında yer almaktadır.

Arsenikli su içilir mi?

İnsan sağlığı açısından en kritik soru olan "Arsenikli su içilir mi?" sorusunun yanıtı, bilimsel otoriteler tarafından kesin bir "hayır" ile verilmektedir. Suyun içindeki arsenik miktarı, uluslararası standartlarda belirlenen 10 mikrogram/litre sınırının üzerine çıktığında, o suyun içilmesi veya yemeklerde kullanılması doğrudan hayati risk taşır. Arsenikli suyun tüketilmesi, kısa vadede mide bulantısı, kusma ve karın ağrısı gibi akut belirtilere yol açabilirken; uzun vadede kronik zehirlenmeye (arsenisizm) neden olur. En büyük yanılgılardan biri suyun kaynatılarak temizlenebileceği düşüncesidir; aksine su kaynatıldığında içindeki su buharlaşır ancak arsenik miktarı değişmediği için konsantrasyonu daha da artar. Bu nedenle, yüksek düzeyde arsenik içeren su kaynaklarının mutlaka gelişmiş filtrasyon sistemlerinden (ters osmoz gibi) geçirilmesi veya tamamen terk edilmesi gerekmektedir.

Arsenik vücutta ne işe yarar?

Pek çok ağır metalin aksine, arseniğin insan metabolizması için hayati veya "elzem" bir rolü olduğu henüz kanıtlanmış değildir. Bazı laboratuvar hayvanları üzerinde yapılan çalışmalar, çok eser miktarda arseniğin büyüme ve üreme üzerinde bazı etkileri olabileceğini gösterse de, bu durum insanlar için geçerli bir gereklilik teşkil etmemektedir. Tıbbi açıdan geçmişte bazı hastalıkların, özellikle löseminin (akut promyelositik lösemi) tedavisinde arsenik trioksit formunda kontrollü bir şekilde "ilaç" olarak kullanıldığı bilinmektedir; ancak bu kullanım tamamen uzman doktor denetiminde ve çok spesifik vakalarla sınırlıdır. Normal bir bireyin günlük beslenme veya yaşam döngüsünde arseniğe ihtiyacı yoktur; aksine vücuda giren her bir miktar, özellikle karaciğer, böbrek ve akciğerler üzerinde toksik yük oluşturarak hücre yapısının bozulmasına ve DNA hasarına zemin hazırlar.