Ağrı Nüfusu Kürt mü?

Ağrı, Türkiye'nin doğu sınırlarında yer alan, dağlık coğrafyası ve sert iklimiyle bilinen bir bölge olarak, nüfus yapısı açısından uzun yıllardır tartışmaların odağında bulunuyor. Son resmi verilere göre ilin toplam nüfusu yaklaşık 500 bin civarında seyrederken, etnik dağılımda Kürt kökenli vatandaşların ezici bir üstünlüğü göze çarpıyor. Bu durum, tarihsel göç hareketleri, sosyo-ekonomik faktörler ve kültürel etkileşimlerle şekillenmiş bir mozaik yaratıyor. Ağrı'da yaşayanların büyük bölümü kendilerini Kürt olarak tanımlarken, Türk kökenli gruplar ise belirli ilçelerde yoğunlaşmış halde varlıklarını sürdürüyor. Bu haber, Ağrı'nın demografik yapısını derinlemesine inceleyerek, etnik çeşitliliğin günlük hayata yansımalarını ve gelecekteki olası değişimleri ele alıyor.

Tarihsel bağlamda Ağrı'nın nüfus profili, Osmanlı dönemi göçlerinden Cumhuriyet'in ilk yıllarına uzanan bir serüvene dayanıyor. 19. yüzyılın sonlarında yaşanan 93 Harbi sonrası Kafkasya'dan gelen göç dalgaları, bölgeye Karapapak, Ahıska ve Azeri Türklerini yerleştirmiş. Bu gruplar, özellikle ilin kuzey ve batı kesimlerinde köy ve kasabalar kurarak yerleşik hayata geçmişler. Örneğin, Tutak ilçesi bu göçmenlerin en yoğun bulunduğu yerlerden biri olarak biliniyor. O dönemlerde Ağrı'nın etnik haritası daha dengeli bir görünüm sergilerken, 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren iç göçler ve ekonomik zorluklar nedeniyle Türk kökenli nüfusun bir kısmı batı illerine kaymış. Bu süreç, Kürt nüfusunun oranını artıran bir etken olmuş. Günümüzde, Ağrı'nın kırsal alanlarında hala geleneksel yaşam tarzını koruyan aileler, bu tarihsel katmanları canlı tutuyor.

Güncel istatistikler, Ağrı nüfusunun yaklaşık yüzde 93'ünün Kürt kökenli olduğunu işaret ediyor. Bu oran, Aralık 2024 itibarıyla yapılan tahminlere dayanıyor ve il genelinde Kürtçe konuşan hanelerin baskınlığını yansıtıyor. Toplam nüfusun 499 bin 801 kişi olduğu resmi kayıtlara göre, bu rakam yaklaşık 465 bin Kürt kökenli bireye tekabül ediyor. Kürt nüfusu, özellikle Doğubayazıt, Diyadin, Patnos ve Hamur ilçelerinde en yüksek yoğunluğa sahip. Bu ilçelerde Kürtçe eğitim, kültürel etkinlikler ve geleneksel festivaller, günlük hayatın ayrılmaz parçası haline gelmiş. Yerel yönetimler de bu çeşitliliği dikkate alarak, çok dilli hizmetler sunmaya çalışıyor. Ancak, resmi nüfus sayımlarında etnik köken doğrudan kaydedilmediği için bu veriler genellikle anketler, akademik çalışmalar ve yerel gözlemlere dayanıyor. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) gibi kurumlar, nüfusu yalnızca yaş, cinsiyet ve yerleşim yeri bazında sınıflandırıyor, bu da etnik analizleri tahminlere bırakıyor.

Türk kökenli nüfus ise ilin yüzde 6,5'ini oluşturuyor ve bu grup ağırlıklı olarak Tutak, Taşlıçay, Eleşkirt ve merkez ilçede toplanmış. Bu oran, yaklaşık 32 bin kişiye denk geliyor. Karapapak Türkleri, 93 Harbi göçmenleri olarak Tutak'ta en belirgin varlıklarını sürdürüyorlar. Eleşkirt'te ise Karapapaklar ile Ahıska muhacirleri karışımı bir yapı gözlemleniyor. Merkez ilçede, yerli Türkler yanında Kafkas kökenli Azeriler de etkili. Taşlıçay'da ise Karapapak ve Azerbaycan Türkleri ön planda. Geçmişte 74 kırsal yerleşimde Türk çoğunluğu varken, bugün bu sayı 32'ye düşmüş. Bu azalma, ekonomik göçler ve asimilasyon süreçleriyle açıklanıyor. Yerel tarihçiler, bu grupların kültürel mirasını korumak için dernekler kurduğunu ve geleneksel dans, müzik gibi unsurları yaşattığını belirtiyor.

Ağrı'nın etnik yapısındaki bu dağılım, sosyal ve ekonomik dinamikleri de etkiliyor. Kürt nüfusunun yoğunluğu, bölge siyasetinde belirleyici rol oynarken, Türk azınlıklar kültürel kimliklerini koruma mücadelesi veriyor. Örneğin, son seçimlerde Kürt kökenli partilerin Ağrı'da yüksek oy alması, bu demografik yapının bir yansıması olarak yorumlanıyor. Eğitim ve sağlık hizmetlerinde çok dilli yaklaşımlar artarken, göç nedeniyle nüfus azalması genel bir sorun haline gelmiş. 2025 TÜİK verilerine göre, Ağrı'nın ilçelerinde nüfus düşüşü yüzde 7'ye varan oranlarda gözleniyor. Bu durum, genç nüfusun batıya yönelmesini tetikliyor ve etnik dengeleri daha da Kürt lehine kaydırıyor.

Uzman görüşlerine göre, Ağrı'nın etnik çeşitliliği bir zenginlik kaynağı olabilir. Tarihçi Ali Ekber Yıldırım gibi isimler, göçlerin bölgeyi homojenleştirdiğini ancak kültürel etkileşimlerin devam ettiğini savunuyor. Sosyologlar ise, etnik kimliklerin siyasi tartışmalara malzeme yapılmasının sosyal uyumu zedeleyebileceğini vurguluyor. Gelecekte, ekonomik kalkınma projeleriyle göçün tersine çevrilmesi, Türk kökenli nüfusun geri dönüşünü teşvik edebilir. Örneğin, tarım ve turizm yatırımları, Ağrı Dağı gibi simgeleri öne çıkararak yerel istihdamı artırabilir.

Ağrı nüfusunun büyük ölçüde Kürt kökenli olduğu gerçeği, tarihsel ve güncel verilerle destekleniyor. Ancak bu, ilin tamamen homojen olduğu anlamına gelmiyor; Türk azınlıklar hala kültürel izlerini koruyor. Bu mozaik, Türkiye'nin doğu bölgelerindeki genel etnik yapıyı yansıtıyor ve ulusal birlik açısından önemli bir örnek teşkil ediyor. Ağrı sakinleri, ortak coğrafyada barış içinde yaşamayı sürdürürken, etnik çeşitlilik gelecek nesillere miras olarak kalacak.