Ağrı Halkı Nereden Gelmiştir?

Ağrı halkı, binlerce yıllık bir tarihsel süreçte çeşitli medeniyetlerin, göç dalgalarının ve kültürel etkileşimlerin ürünü olarak şekillenmiştir. Bölgenin stratejik konumu – Orta Asya'dan Anadolu'ya geçiş yolları üzerinde yer alması – nedeniyle, Ağrı Dağı etekleri ve Murat Nehri vadisi, tarih boyunca farklı kavimlere ev sahipliği yapmıştır. Bu zengin mozaik, günümüzdeki nüfus yapısının temelini oluşturur.

En eski izler, MÖ 2. binyıla uzanır. Hititlerin zayıflamasından sonra Hurriler bölgeye yerleşmiş, ancak kalıcı olamamışlardır. En köklü uygarlık Urartular olmuştur; MÖ 9.-6. yüzyıllarda Van Gölü kuzeyinden Ağrı'ya uzanan seferlerle kaleler inşa etmiş, krallık izlerini bırakmışlardır. Urartu yazıtları, bu dönemin somut kanıtlarıdır. Ardından Kimmerler, Medler ve Persler sırayla egemenlik kurmuş, bölgeyi Asya-Anadolu köprüsü olarak kullanmışlardır. Büyük İskender'in fetihlerinden sonra Ermeniler hakimiyet sağlamış, Bizans ve Sasani dönemlerinde de geçiş noktası olmayı sürdürmüştür.

İslam'ın yayılmasıyla Hz. Osman zamanında Arap orduları bölgeyi fethetmiş, Abbasiler ve Bizans arasında el değiştirmiştir. Ancak asıl büyük demografik dönüşüm, Türklerin Anadolu'ya girişiyle başlar. MÖ 680'lerde Sakalar gibi ilk Türk toplulukları Doğu Anadolu'ya yerleşmiş olsa da, asıl dalga 1071 Malazgirt Zaferi sonrası Selçuklularla gelmiştir. Oğuz boyları, Ağrı ve çevresine akın etmiş, Sökmenliler, Ani Atabekleri, İlhanlılar, Karakoyunlular ve Akkoyunlular gibi Türk devletleri bölgeyi yönetmiştir. Osmanlı'nın Çaldıran Savaşı'ndan (1514) sonra bölge tamamen Osmanlı topraklarına katılmış, Şorbulak (eski adı) olarak anılmıştır. Osmanlı döneminde Türkmen aşiretleri kalıcı yerleşimler kurmuş, ancak bölge aynı zamanda Kürt aşiretlerinin de yoğunlaştığı bir alan haline gelmiştir.

Kürt nüfusunun kökeni, Orta Çağ'dan itibaren İran-Anadolu sınırındaki aşiret hareketlerine dayanır. 16. yüzyıl tahrir defterlerinde Celali, Haydaranlu, Zilanlu gibi Kürt aşiretlerinin Bayezid (Doğubayazıt) civarında yaşadığı kaydedilmiştir. Osmanlı'nın Sünni Kürt aşiretlerini İran tehdidine karşı tampon olarak yerleştirmesi, bu süreci hızlandırmıştır. 19. yüzyıl sonlarında 93 Harbi (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı) sonrası Kafkasya'dan Karapapak, Ahıska ve Azeri Türkleri göç etmiş, özellikle Tutak, Eleşkirt ve Taşlıçay ilçelerine yerleşmiştir. Bu göçmenler, Ağrı'nın Türk kökenli azınlığını oluşturur.

20. yüzyılda Cumhuriyet dönemiyle birlikte önemli değişimler yaşanmıştır. 1925 Şeyh Said ve 1927-1931 Ağrı İsyanları sonrası bazı Kürt gruplar göç etmiş veya yer değiştirmiş, ancak genel olarak Kürt nüfusu baskınlığını korumuştur. Günümüzde Ağrı'nın yaklaşık %93'ü Kürt kökenliyken, kalan kısım (özellikle Tutak ve merkez ilçelerde) Karapapak, Ahıska Türkleri, Azeriler ve yerli Türklerden oluşur. Bu dağılım, ekonomik göçler, kırsaldan kente geçiş ve tarihsel iskân politikalarıyla şekillenmiştir.